Kalendarium życia i twórczości
Stanisława Wyspiańskiego

1869

15 stycznia w Krakowie urodził się Stanisław Wyspiański, pierwsze dziecko Franciszka i Marii z Rogowskich. Miało to miejsce w domu przy ul. Krupniczej 14 (obecnie 26). 7 lutego – chrzest Stanisława Wyspiańskiego.

1871

Urodził się Tadeusz Wyspiański, młodszy brat Stanisława.

1873

Wyspiańscy przenoszą się z ul. Krupniczej do tzw. Domu Długosza przy ul. Kanoniczej 133. Franciszek Wyspiański urządza tutaj swoją pracownię rzeźbiarską.

1875

Umiera Tadeusz Wyspiański, młodszy brat Stanisława. Stanisław Wyspiański rozpoczyna naukę w Szkole Ćwiczeń przy Seminarium Nauczycielskim Męskim, mieszczącej się w pałacu Larischa. Kolegami Wyspiańskiego w I klasie są Józef Mehoffer i Henryk Opieński, przyszły kompozytor.

1896

18 sierpnia umiera matka Stanisława Wyspiańskiego. Dalsza nauka w Szkole Ćwiczeń.

1877

W III klasie do grona kolegów i zarazem bliskich przyjaciół Stanisława Wyspiańskiego przyłącza się Stanisław Estreicher.

1879

W marcu Stanisław Wyspiański kończy naukę w Szkole Ćwiczeń, we wrześniu rozpoczyna naukę w Gimnazjum Św. Anny w Krakowie, najstarszym gimnazjum polskim zwanym dawniej Collegium Nowodworskiego.

1880

W jesieni Stanisław Wyspiański przeprowadza się do wujostwa Stankiewiczów przy ul. Kopernika 1, przechodząc pod ich opiekę.

1882

Dalsza nauka w Gimnazjum Św. Anny – II i III klasa. Założenie wraz z kolegami Szkolnego kółka dramatycznego.

1883

W Gimnazjum Św. Anny –III i IV klasa. Rysunkowy portret tercjana Jana Gwoździa, świetnie oddający model, zwraca uwagę na plastyczne zdolności Wyspiańskiego. Stanisław Wyspiański z wujostwem przeprowadza się na ul. Zacisze 2.

1884

Kontynuacja nauki w gimnazjum. Początki znajomości i przyjaźni z Lucjanem Rydlem. Stanisław Wyspiański wpisuje się jako słuchacz nadzwyczajny do Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, na Oddział I Rysunku.

1886

Dalsza nauka w Gimnazjum Św. Anny. Pierwsza próba dramatyczna Batory pod Pskowem.

1887

Złożenie egzaminów maturalnych. Podróż artystyczna po Galicji Wschodniej -Lwów, Drohobycz, Rohatyn, Stanisławów, Bohorodczany, Halicz. Podróż przyniosła dużą liczbę rysunków, które zdobyły uznanie Jana Matejki. W październiku Wyspiański rozpoczyna studia w Szkole Sztuk Pięknych – Oddział Rysunku oraz, równocześnie, na Uniwersytecie Jagiellońskim – Wydział Filozoficzny, słuchając wykładów z historii sztuki, historii Wielkiej Rewolucji Francuskiej, historii Polski, Rzymu i Niemiec oraz wykładów o Dantem; uczestniczy też w pracach uniwersyteckiego Kółka Estetyków.

1888

Studia nad twórczością wielkich mistrzów Renesansu: Rafaela, Michała Anioła i Albrechta Durera. W Kółku Estetyków wygłasza odczyt o wpływie Sztuki włoskiej na sztukę Renesansu w Polsce. Przeniesienie Stanisława Wyspiańskiego do III Oddziału Szkoły Sztuk Pięknych stanowiące wyróżnienie za postępy w nauce i pracy. Szkolna nagroda za rysunek Koncert Jankiela (czerwiec).

Wizyta w Korabnikach u państwa Brudzewskich. Młodzieńczy flirt z Adelą Brudzewską. Szkic literacki Liga żółtych kwiatów.

1889

W kwietniu prezydent miasta Krakowa przyznaje Stanisławowi Wyspiańskiemu stypendium Zubkowskiego w wysokości 150 złotych reńskich na rok. Wakacyjna wycieczka inwentaryzacyjna pod przewodnictwem profesora Władysława Łuszczkiewicza – od 25 lipca do 11 sierpnia (Nowy Sącz, Stary Sącz, Biecz, Jeżów, Bobowa), kontynuowana później wraz z Józefem Mehofferem (Krużlowa, Mogilno, Korzenna, Grybów, Ptaszkowa) oraz samotnie (Kamionka Wiel;ka, Tarnów) do 5 września. Plonem wycieczki były liczne rysunki zabytków sztuki o wartości dokumentarnej, na przykład artysta odrysował drewniane domy z podcieniamiw Bobowej na dwa miesiące przed ich spłonięciem w wyniku pożaru miasteczka. Od 15 września do końca roku Stanisław Wyspiański pracuje wraz z Janem Matejką Przy wykonywaniu polichromii Kościoła Mariackiego w Krakowie.Kierownikiem robót jest architekt Tadeusz Stryjeński. Liczne rysunki ukazujące m. in. pracę przy wykonywaniu polichromii oraz detale architektoniczne i rzeźbiarskie kościoła, m. in. odrysy figur i ornamentów z ołtarza Wita Stwosza. Bliższe zetknięcie się ze sztuką gotycką ma znaczny wpływ na ukształtowanie się języka plastycznego Wyspiańskiego, uczy go precyzji linii i muzyczności kształtu, które decydować będą w przyszłości o jego charakterystycznym stylu. Przeniesienie Wyspiańskiego na czwarty rok w Szkole Sztuk Pięknych i przyznanie mu stypendium Wydziału Krajowego na studia za granicą. Występy w teatrze amatorskim przedstawieniu Paillerona Nieśmiały, w którym odtwarza główną rolę.

1890

Dalsze prace przy wykonywaniu polichromii w Kościele Mariackim, do 22 lutego. 1 marca wyjeżdża Wyspiański – za namową i przy pomocy Tadeusza Stryjeńskiego, a wbrew zdaniu Matejki – w pierwszą podróż zagraniczną. Wiedzie ona przez Wiedeń,Wenecję, Padwę, Weronę, Mantuę, Mediolan, Bazyleę, Como, Lucernę. Wkrótce - po 24 kwietnia udaje się do Paryża i pozostaje tam na 6 tygodni. W Paryżu ogląda przedstawienia teatralne, m. in. spektakl Barbiera Joanna d”Arc z Sarą Bernhardt roli głównej. Z Paryża wycieczki do Chartres, Roune, Reims,Amiens, gdzie zwiedza przede wszystkim katedry gotyckie, uzupełniając studia nad Sztuką gotycką podjęte wcześniej w Krakowie w Kościele Mariackim. Powrót przez Niemcy, Wielkopolskę i Śląsk (Strasburg, Spira, Wormacja, Moguncja – zwiedza niemieckie katedry romańskie; Norymberga, Ulm, Augsburg, Monachium – styka się tutaj z teatrem wagnerowskim; Ratyzbona, Praga – ogląda gotycką katedrę Św. Wita i interesuje się konkursem na dekoracje gmachu “Rudolfineum”; Drezno, Wrocław, Legnica, Leszno, Poznań, okolice jeziora Gopła. Dwa wczesne autoportrety rysunkowe (jeden powstał w Pradze).

1891

Praca nad projektami witraży dla Kościoła Mariackiego w Krakowie. 11 maja Stanisław Wyspiański wyjeżdża ponownie do Paryża udając się tam przez: Wiedeń Salzburg, Innsbruck, Repperswil, Zurych,Berno, Neuchatel, Dijon,Troyes. Do Paryża przyjeżdża 23 maja. Tu żywo interesuje się Teatrem. Ogląda m. in. sztuki Moliera, Corneille’a, Racine’a, Musseta, Beaumarchais, Hugo, Lessage’a i Scribe’a. 8 do 19 czerwca egzamin z rysunku (wraz z Józefem Mehofferem) do ‘Ecole des Beaux-Arts, zakończony niepomyślnym wynikiem. W lipcu Wyspiański i Mehoffer rozpoczynają studia w zakresie malarstwa olejnego w prywatnej pracowni tzw. Akademii Colarossi. Prace Wyspiańskiego i Mehoffera nad projektami konkursowymi dekoracji ściennych dla gmachu “Rudolfinum” w Pradze. Obydwaj artyści nie uzyskali w tym konkursie żadnej nagrody. Dalsze zainteresowanie dla teatru (odwiedza Modernistyczny Theatre d’art.) i dramatu – lektura Ibsena.

1892

Zmiana paryskiego mieszkania z Rue de l’Echadude na bulwar Montparnasse. Próby literackie – trylogia ramatyczna Podzamcze-Wawel, Fantazja, Idea. Teksty te nie dochowały się. Stanisław Wyspiański otrzymuje stypendium im. Matejki na kształcenie się w malarstwie za granicą, w wysokości 500 złotych reńskich. Praca nad librettem operowym Fantaści dla kompozytora Henryka Opieńskiego. Praca nad projektem konkursowym kurtyny dla teatru krakowskiego. Rozstrzygnięcie konkursu (kwiecień) jest niepomyślne dla artysty. 1-18 sierpnia zwiedzanie katedr francuskich – Rouen i Amies. 10 października wyjeżdża do Krakowa przez Monachium i Wiedeń. 17 października powrót do Krakowa. Od 22 października do 8 listopada pobyt we Lwowie w związku z zakończeniem prac nad projektem witraża Śluby Jana Kazimierza dla tamtejszej katedry.

1893

10 lutego ponowny przyjazd do Paryża. Ogląda w paryskich teatrach sztuki Moliera i Marivaux. Dramat – libretto operowe Daniel (lipiec).Pierwsza wersja Warszawianki (sierpień).Scena dramatyczna Królowa Korony Polskiej(listopad).Wyjazd do Lwowa z kartonami witrażowymi dla katedry i ich pokaz w sali Politechniki Lwowskiej.

Obrazy: Dziewczynka gasząca świecę, Chłopiec z kwiatem. Rysunek Annah (modelka Gauguina).

 1894

17 marca czwarty już wyjazd do Paryża przez Wiedeń, Linz, Simbach, Monachium, Bazyleę, przybycie do Paryża 20 marca. Zamieszkuje w pracowni Paula Gauguina przy Avenue de Maine. Lektura dramatów Hauptmanna i Maeterlincka. Praca nad dramatem Meleager. Przed 1 listopada powrót do Krakowa. Obrazy: Planty o świcie, Planty w nocy, Weranda. Polonia – projekt witraża dla katedry we Lwowie. Portret Lucjana Rydla, Śmierć matki.

1895

W maju Stanisław Wyspiański otrzymuje propozycję pracy nad polichromią w kościele Franciszkanów w Krakowie. Stankiewiczowie wraz z Wyspiańskim przeprowadzają się ulicy Zacisze 2 na ulicę Kolejową 1. 5 sierpnia umiera Kazimierz Stankiewicz. W październiku Wyspiański wraz z owdowiałą ciotką przeprowadza się na ulicę Poselską. 25 października pobyt w Bieczu. Prace nad renowacją gotyckich witraży w kościele Dominikanów w Krakowie. Obraz Dziewczynka w niebieskim kapeluszu.

1896

Początek prac w kościele Franciszkanów. Dalsze prace nad witrażami dominikańskimi. Ćwiczenia rzeźbiarskie. Szkice dekoracji do kościoła w Bieczu.W maju i czerwcu częste wycieczki po okolicach Krakowa – Bielany, Panieńskie Skały, Krzemionki, Przegorzały, Zabierzów, Kalwaria – liczne studia i rysunki kwiatów i roślin – tzw. Zielnik. Początek pracy nad dramatem Legenda. Rysunki do Iliady Homera. Od 29 czerwca do 13 lipca ćwiczenia wojskowe odbywane w charakterze rezerwisty zapasowego. Wyspiański otrzymuje zamówienie na szkic polichromii kościoła Św. Krzyża w Krakowie; okazuje się to nieaktualne w związku z odkryciem podczas prac restauratorskich – oryginalnej polichromii XVI-wiecznej. Prace w tym kościele. Kopie oryginalnej polichromii.

1897

Dalsze prace w kościele Św. Krzyża. Zatarg z Tadeuszem Stryjeńskim na tle tych prac. Praca nad witrażami do kościoła Franciszkanów w Krakowie. Wyspiański jest współzałożycielem Towarzystwa Miłośników Historii Zabytków Krakowa. Ukończenie Legendy I. Ukończenie dramatu Meleager.Praca nad dramatem Protesilas i Laodamia. Wyspiański pokazuje na wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Sukiennicach 35 swoich pasteli. Pozytywna recenzja w “Nowej Reformie”. Dalsze studia roślin. We wrześniu początek współpracy Z tygodnikiem “Życie”. 1 października na wystawie Towarzystwa “Sztuka” we Lwowie Wyspiański wystawia m. in. kartony witrażowe do kościoła Franciszkanów w Krakowie oraz ilustracje do Iliady. Obrazy: Skarby Sezamu, Głowa Żyda, Portret Zenona Parviego, Żywioły – projekt dekoracji kościoła Franciszkanów w Krakowie.

1898

W pierwszych dniach lutego krótki pobyt w Warszawie z okazji wystawy konkursowej Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, na której pokazywał swoje projekty witraży. Zwiedzanie m. in. Łazienek i Starego Miasta. W kwietniu w Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego ukazuje się nakładem autora Legenda I stanowiąca debiut literacki Wyspiańskiego. Na karcie tytułowej umieszczone są daty: Paryż 1892-Kraków 1897. Wyspiański obejmuje wraz ze Stanisławem Przybyszewskim redakcję “Życia” jako kierownik artystyczny tego pisma. W lipcu Wyspiański przeprowadza się do tzw. kamienicy Czyncielów przy Placu Mariackim 9.W “Życiu” – numery 45 z 26 listopada i 46 z 3 grudnia – ukazuje się drukiem Warszawianka. Wychodzi też osobna odbitka Warszawianki.26 listopada premiera Warszawianki w teatrze krakowskim za dyrekcji Tadeusza Pawlikowskiego. Jest to pierwsze wystawienie teatralne sztuki Wyspiańskiego. Reżyserował i grał rolę Starego Wiarusa Ludwik Solski. Obrazy: Chochoły (1898-1899), Portret Kazimierza Lewandowskiego. Ukazuje się drukiem dramat Meleager. Na karcie tytułowej daty: Paryż 1894 - Kraków 1897.

1899

Dramat Lelewel dedykowany dyrektorowi Pawlikowskiemu wystawiony 20 maja w teatrze krakowskim. W “Przeglądzie Polskim” i w osobnej odbitce ukazuje się tragedia Protesilas i Laodamia. W “Życiu” publikacja tragedii Klątwa; także osobna odbitka książkowa. Obraz: Portret Jerzego Żuławskiego.

1900

Praca nad dramatem Noc listopadowa (scena pożegnania Demeter z Korą). Pierwsze szkice witraży wawelskich. Dramat Legion. Publikacja rapsodu Kazimierz Wielki w dodatku do “Czasu”. Publikacja rapsodu Bolesław Śmiały w “Krytyce”. 18 września ślub z Teofilą Spytkówną, służącą u ciotki Stankiewiczowej. 20 listopada w Kościele Mariackim w Krakowie ślub Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną i weselne uroczystości w dworku Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach. Obraz: Główka Helenki.

1901

Praca nad Weselem. W lutym przeprowadzka Placu Mariackiego na ulicę Krowoderską. 16 marca premiera Wesela w teatrze krakowskim.Na przełomie kwietnia i maja ukazuje się w Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego – nakładem własnym autora – Wesele. 31 października inscenizacja Dziadów Adama Mickiewicza w teatrze krakowskim. 10 listopada umiera Franciszek Wyspiański, ojciec artysty.

1902

Praca nad Wyzwoleniem. Rapsody: Piast, Święty Stanisław, Henryk Pobożny pod Lipnicą, fragment Wernyhory. Publikacja pierwszych fragmentów Nocy Listopadowej w czasopismach “Krytyka”i “Czas”. Wyspiański zostaje mianowany docentem na wydziale sztuki dekoracyjnej i kościelnej Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Projekt witraża z przedstawieniem Bł. Salomei dla kościoła Franciszkanów w Krakowie. Praca nad witrażem Kazimierz Wielki dla katedry na Wawelu. Praca nad dramatami Wyzwolenie i Noc Listopadowa. Obrazy: Autoportret, Portret żony, Dziewczynka z dzbankiem.

1903

10 stycznia ukazuje się w druku Wyzwolenie. 28 lutego premiera Wyzwolenia na scenie teatru krakowskiego z udziałem Stanisławy Wysockiej (Muza). Konrada grał Andrzej Mielewski.25 kwietnia premiera dramatu Protesilas i Laodamia w teatrze krakowskim z udziałem Heleny Modrzejewskiej.7 maja premiera Bolesława Śmiałego w teatrze krakowskim w inscenizacji Wyspiańskiego w zaprojektowanych przez niego dekoracjach i kostiumach. Rolę Krasawicy odtwarzała Władysława Ordonówna.

25 czerwca ukazuje się w druku dramatBolesław Śmiały. Stan zdrowia Wyspiańskiego pogarsza się; w lecie pobyt w Rymanowie. Praca nad dramatami Achilleis. Lektura Starego Testamentu. Krótki pobyt w Wenecji. Mieszka na Lido. W jesieni dalsze pogorszenie się stanu zdrowia. Praca nad dramatami Akropolis i Noc Listopadowa. 22 grudnia ukazuje się w druku dramat Achilles. Obrazy: Portret Władysławy Ordonówny w roli Krasawicy.

1904

26 stycznia premiera Legendy II w teatrze lwowskim.29 marca ukazuje się w druku dramat Akropolis. 6 maja ukazuje się w druku dramat Legenda II. Prace przy dekoracji Domu Towarzystwa Lekarskiego przy ulicy Reja w Krakowie – m. in. balustrada z motywem liści kasztanowca w klatce schodowej. Urządzenie świetlicy Towarzystwa “Sztuki”.Projekty mebli la Tadeusza Żeleńskiego. W lecie krótki pobyt na kuracji w Bad-Hall w Górnej Austrii. Praca nad dramatem Weimar 1829 pisanym po niemiecku. Praca nad dramatem Skałka. Po opuszczeniu Wawelu przez austriackie władze wojskowe Wyspiański opracowuje wraz z architektem Władysławem Ekielskim plan zabudowy wzgórza wawelskiego, tzw. wawelską Akropolis. Projektowano tam m. in. odbudowanie zburzonych gotyckich kościołów i wzniesienie nowych gmachów, m. in. Polskiego Sejmu, Muzeum Narodowego, Akademii Umiejętności, Pałacu Biskupiego i Teatru Greckiego. Praca nad dramatem Powrót Odysa. Praca nad studium o Hamlecie. Obrazy: Autoportret z żoną, Portret żony z synkiem. Rysunki do Legendy, Lalki Bolesławickie, Śpiący Staś.

1905

Zgłoszenie rezygnacji z docentury w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. W lutym Wyspiański spotyka się z Józefem Piłsudskim. W lutym Wyspiański zgłasza swoją kandydaturę w konkursie na dyrektora Krakowskiego Teatru Miejskiego, po czym wskutek nieprzychylnego stanowiska Rady Miejskiej w kwestiach finansowych (kaucja) wycofuje się. Dyrektorem zostaje Ludwik Solski. W marcu ukazuje się studium o Hamlecie dedykowane “Aktorom Polskim”. Wyspiański zostaje radnym miejskim z listy Komitetu Demokratycznego Polskiego. Zakończenie prac nad dekoracją Domu Towarzystwa Lekarskiego – witraż Apollo, balustrada z motywem liści kasztanowca. W lecie ponowna kuracja w Bad-Hall. Dalsze pogarszanie się stanu zdrowia. Podejrzenia o początek choroby umysłowej. Krótki pobyt w lecznicy dla nerwowo chorych doktora Żuławskiego. Obrazy: Krajobraz z Rudawą, Macierzyństwo, Portret Józia Feldmana, cykl pejzaży Widok na Kopiec Kościuszki.

1906

Przekład piątego aktu dramatu Woltera Zaira opublikowany w dzienniku “Nowa Reforma”.Praca nad dramatem Skałka.Praca nad przekładem Cyda Corneille’a. Krakowska Akademia Umiejętności przyznaje Wyspiańskiemu nagrodę za cykl pejzaży z widokiem na Kopiec Kościuszki. W lipcu Wyspiański przenosi się do zakupionego przez siebie domu we wsi Węgrzyce pod Krakowem. Przedstawienia Wesela w Łodzi i Warszawie (akt I i fragmenty aktu II).Na wystawie w Wiedniu pokaz projektu witraża Kazimierz Wielki.

Wyspiański otrzymuje nominację na profesora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

1907

Publikacja dramatu Zygmunt August w czasopismach “Przegląd Powszechny” i “Krytyka”. W marcu ukazują się w druku: dramat Powrót Odysa nakładem autora – i przekład Cyda Corneille’a. Ukazuje się w druku – nakładem autora – tragedia Sędziowie. W lecie nieoczekiwana, krótka poprawa stanu zdrowia. Wyspiański niszczy część swego dorobku artystycznego, m. in. szkice rysunkowe do witraży wawelskich. Na niedługo przed śmiercią Wyspiańskiego 26 października – premiera Cyda Corneille’a- Wyspiańskiego w teatrze krakowskim. W roli infantki wystąpiła Irena Solska.

28 listopada Stanisław Wyspiański umiera w prywatnej lecznicy prof. Maksymiliana Rutkowskiego w Krakowie, przy ulicy Siemiradzkiego.

Wystawienie trumny z ciałem Wyspiańskiego w krypcie kościoła Pijarów.

2 grudnia pogrzeb Stanisława Wyspiańskiego w Kościele Mariackim i złożenie trumny w Krypcie Zasłużonych na Skałce.

8 grudnia, w numerze 21 “Literatury i Sztuki”, poświęconym pamięci Wyspiańskiego, Henryk Opieński publikuje po raz pierwszy tekst Daniela opatrując go uwagą: “Nieznany utwór Wyspiańskiego”.